Mình quyết đinh quay lai viết blog để không cảm thấy viêc vừa niềng răng và mua môt cái hosting duy trì blog là viêc thât phung phí =)). Mình đã hỏi đứa ban thân là nên viết gì, thì nó bảo là viết ra những gì mình trải-hoc-vấp ngã khi làm Product. Kể ra cũng là 1 ý hay, sau này nếu con mình (à thì là nếu có) có đoc đươc và vô tình nó làm Product thì nó sẽ biết: hoá ra me mình cũng ko “ngiu ngok”.
PS: nếu bài này có lỗi chính tả dấu nặng nào làm bạn khó chịu thì là do cái bộ gõ “ngiu ngok” trên máy mình =)))
PS2: những điều này có thể bạn đọc sẽ nghĩ: ôi mấy điều cơ bản thế cũng nói. Ờ thì kệ … cm bạn chứ sao giờ, tại mình thích câu chuyện gắn bó đằng sau nó nên mình kể đấy
3 điều mình luôn ước mình biết sớm hơn khi làm Product:
Thật ra thì mình cũng học được rồi dù vẫn ước giá bớt ngu sớm hơn 😀
- Khi data rác hoặc sai thì nó nói lên đươc gì cũng đôi khi vô nghĩa: hồi đó lúc mới mon men bắt đầu biết tracking, biết lấy và đọc data, mình cũng hào hứng học tập các bài chia sẻ kinh nghiệm. Xong kiểu như khỉ trên đảo Cần Giờ í, bao nhiêu thứ là thu nhặt hết, gom hết về, rồi lại hả hê khi ôi sao mình có nhiều data thế, cái này cũng có ý nghĩa này chứ nhỉ. Đi làm một thời gian, té mấy lần trên đường chạy, mình từ từ nghiệm ra: cũng có lúc mình làm chú khỉ gom về toàn rác mà không biết, cũng có lúc mình nghĩ “à cũng đọc ra được gì đấy” nhưng thực ra … nó chả có ý nghĩa gì cả. Sau này, nỗi thốn nhất của mình là vô tình phát hiện ra mình / app của mình / web của mình / sản phẩm trước khi mình vào tracking sai data. Hóa ra nó đau hơn nhiều chuyện, bọn trước đó không tracking gì cả. Hèn gì ngày xưa, mình được dặn đi thi Văn ko biết thì đừng ghi, đừng có chém gió bậy bạ kiểu Nguyễn Huệ và Quang Trung là hai anh em, người ta đăng lên Facebook cười cho. Nghĩ cũng thiệt chí lí! Điều thứ 2, nên chấp nhận thực tế phũ phàng, có mấy thứ bạn tracking ấy, nó chả có ý nghĩa gì, đơn giản là bạn tracking sai thôi. Không sao cả, sai thì làm lại.
- “say NO” để tâp trung vào giá tri cốt lõi: điều này cho cả sản phẩm lẫn cách làm việc ở một cái công việc “làm dâu trăm họ” như Product. Thỉnh thoảng, mình cũng hay ôm việc, xong điều cần làm là chẳng làm được gì, có khi còn trễ deadline. May quá, càng già càng lười, mình cố gắng “giả ngu” nhiều hơn để không “làm giúp cái này” nhiều nữa. Thỉnh thoảng nhớ nghề Excel thì còn hay chọt chọt giúp =)) . Trong sản phẩm, mình nhận ra, kể cả học được điều số 2 bên dưới mà đôi khi không biết nói “No” với một nhu cầu vô lý từ chính đội nhóm, thì có thể thêm vào sản phẩm mình, những chức năng thừa thãi, không tạo ra giá trị, mất thời gian. Trong khi thời gian ấy, bạn lẽ ra có thể làm nhiều thứ khác tạo ra giá trị thực sự. Say NO đúng lúc, đúng cách, hợp lý thực sự là một kĩ năng vô cùng quan trọng, đặc biệt là để đối đầu với các ông nội, bà ngoại thiên hạ =)).
- Tổ chức tài liêu xung quanh sản phẩm là cần thiết: Khi còn học cấp 2,3, mình đã là người hay viết rồi, rồi lên Đại học, cũng học các kĩ năng làm tài liệu của BA. Thế mà khi bắt đầu làm product, mình phát hiện ra sự thay đổi chóng mặt về tài liệu. Đầu tiên, theo thói quen mình hay deliver theo một khuôn mẫu của BA. Điều ấy cũng tốt, vì nó chuẩn chỉ và đầy đủ. Dần dần, làm nhiều tài liệu cho nhiều đối tượng khác nhau, mình dần dần nghiệm ra, cần quan tâm tài liệu đó ai đọc, mình mong đợi người đọc điều gì, nội dung tài liệu để chọn lựa cách viết, cách tổ chức cho phù hợp. Ngoài ra, còn phải quan tâm mức độ chỉnh sửa thường xuyên để quyết định nên là appendix hay ko. Có đôi lúc, mình chấp nhận việc phải nghiên cứu những dạng mẫu tài liệu và chỉnh sửa cho phù hợp mức độ dự án / sản phẩm và những người trong đội nhóm. Khi dự án phình to, hoặc đơn giản trong một chức năng, sẽ tồn tại nhiều tài liệu khác nhau cho từng tập người đọc, việc liên kết và luôn giữ nó ở trạng thái “Mới nhất có thể” cũng không dễ chút nào. Bởi vì á, bạn phải nghĩ cảm giác của những người thừa hưởng nó =))) . À khoảng thời gian bắt đầu sản phẩm, trong giai đoạn nghiên cứu, thu thập tài liệu, thông tin cũng thật kinh khủng, mình phải tập mãi mới bỏ thói quen vứt lung tung beng folder. Khi chuyển từ Mac sang Win theo công ty, nỗi đau lớn nhất là không có thanh search thần kì nên cũng từ bỏ chuyện vứt lung tung folder.
Nhưng ở đời, không phải lúc nào cũng là nuối tiếc. Mình cũng may mắn vì ít ra cũng biết 1 số điều sớm sủa =))
3 điều mình may mắn học đươc sớm khi làm Product:
Thời gian 1 năm rưỡi làm ở Sendo với mình là thời gian quý giá vì mình đươc ngẫm ra rất nhiều điều cơ bản của viêc làm Product, trong môt điều kiên mà nghề Product lúc đó còn rất sơ khai. Có lẽ nó cũng giúp mình thêm tự tin và biết cách làm viêc đội nhóm hơn với môt đứa mới ra trường. Với mình nó đúng nghĩa là môt First Full-time Job đầu tiên, cho dù trước đó mình cũng từng làm qua Full-time job nhưng đại khái công việc ấy chỉ giúp mình nhân ra mình không hợp làm Dev, thế thôi.
- Ưu tiên sketch ra giấy hơn là làm trưc tiếp trên máy tính: mình phải cám ơn chị sếp đầu tiên của mình đã giúp mình có thói quen tốt này. Công nhận tờ giấy trắng, dễ hoc và đi thành thói quen. Chi sếp chỉ mình cách để tiếp cận 1 vấn đề sản phẩm, và yêu cầu đầu tiên: em phải viết và vẽ ra giấy. Suốt gần 10 năm sau này, số nguệch ngoạch của mình rải rác, có khi buồn tình mình còn vẽ ra cả bàn phòng họp. Đi họp cũng quen thói hay vẽ linh tinh, wireframe gì đó. Lần nào họp xong cũng hết mấy trang giấy dù viết note thì ít. Thói quen tốt này giúp mình không quá lệ thuộc vào UI/UX khuôn mẫu hay hiện tại, mà tập trung vào giải quyết vấn đề cốt lõi nhiều hơn. Nó cũng giúp mình thử nghiệm nhiều UX hơn với trải nghiệm trực quan trên giấy. Thực sự cũng có những lúc mình làm trên máy luôn, nhưng đa phần đều fail, cuối cùng cũng phải đi về nha, pha li cà phê mở sổ ra vẽ. Sau này mình gặp nhiều bạn trẻ hơn, mình cũng nhiệt tình share, nhưng cũng có người không mặn mà điều này. Thường mình sẽ hay viết và vẽ ra: information design (chức năng này cần thông tin gì), flow cơ bản, wireframe.
- Đọc nhiều sách báo nước ngoài bao nhiêu cũng không bằng hiểu tận tường hoàn cảnh thực tế: khi mình vào Sendo, mình bắt tay làm dự án Seller – nghĩa là làm trang cho người bán quản lý shop, đại khái thế. Thời điểm ấy, mình hâm mộ Shopify lắm (đó cũng là lí do sau này mình làm Haravan, hihi ^^). Khi làm Sendo, mình cũng đi tham khảo nhiều site nước ngoài lẫn Việt Nam, còn đi khí thí đọc bao nhiêu là blog. Suy nghĩ của mình lúc đó: ôi bọn này sao làm gọn nhẹ, thông minh, tinh tế, fancy ghê (ôi cô bé SV mới ra trường – tấm chiếu mới ơi), bên Việt Nam thì sao mà xấu xí, quê quê. Thế là cũng học tập đua đòi, sao chép, góp nhặt. Hậu quả, có những wireframe mình vẽ ra, anh UI với đội HTML la trời la đất vì trời may (méo hiểu sao sếp cũng duyệt). Được cái mình ít khi nào biết quê và không sợ bị la, mình cũng lân la, anh em chi tớ, lắng nghe các anh chia sẻ vì họ có kinh nghiệm và đã làm với nhiều user, bản thân họ cũng là người bán hàng. Mình chợt nghiệm ra, người bán ở mỗi nước thực sự khác nhau, chưa kể mỗi sàn cũng khác nhau nhiều lắm. Kể như nước ngoài, ông bán Etsy cũng khác ông bán Ebay rồi. Quan trọng, hãy thực sự hiểu user của chính sản phẩm bạn, thị trường bạn trước khi quyết định nên làm gì. Khi mình qua Kyna, mình càng hiểu rõ bài học này, quyết đinh làm những thứ có thể không có ở mấy thứ fancy app / web ngoài kia nhưng là điều user cần. Sau này, xem sản phẩm của người khác, mình ưa hỏi tại sao làm vậy, phần lớn không phải vì nghĩ họ làm sai mà muốn nhiều chuyện biết câu chuyện đằng sau. Bonus thêm: Vậy là ngoài chuyện được vỡ lẽ đời không như là mơ, bài học khác mình học được hơn cả là cách làm việc đội nhóm, lắng nghe từ những người làm chung dự án.
- User hay nói nhiều hơn điều họ thưc sự cần: sau khi hiểu hơn user, thói quen của chúng ta là: ok lah, giờ em hiểu các anh chi rồi đấy, em sẽ làm điều các anh chị cần đây. Mình cũng từng trải qua cảm giác, cố gắng đấu tranh, mong muốn làm một thứ gì đó mà các user bảo họ cần lắm. Nhưng hóa ra, họ là chả dùng nhiều và cần nhiều như họ nghĩ. Như vậy, rõ ràng kĩ năng user interview của mình có vấn đề và cần điều chỉnh. Sau này, thay vì hỏi user cần, mình hay hỏi vấn đề / pain point của họ là gì? Điều này ít nhiều tránh bi sa lưới thói “em muốn ôm cả đất, em muốn ôm cả trời”. Hiểu tâm lý “nghĩ mình cần nhiều nhưng thực chất có thể không cần đến vậy” như thế, nhưng sau này khi đi shopping à hoặc online shopping, mình vẫn có nhiều lần “tốn tiền ngu” vì: kiểu nào cũng dùng mà, chắc chắn cần mà, mua đại đi. Hậu quả là có nhiều món bạn đồng nghiệp giục cất đi vì để đó chẳng bao giờ xài. À nhắc mới nhớ, không biết chai xịt khoáng của mình còn date không 🙁
À, nếu bạn thích blog này, thì công ty mình có đang tuyển PM đấy, email mình tại đây
